महाराष्ट्राचे भूविज्ञान
महाराष्ट्र राज्याचे एकूण क्षेत्रफळ ३,०७,७१३ चौ.कि.मी. आहे. यापैकी सुमारे ५८,४६५ चौ.कि.मी. (≈१९%) खनिज क्षेत्र अस्तित्वात आहेत.
विभागनिहाय खनिज धारक क्षेत्राचे वितरण
| क्र. क्रमांक | विभाग / शहर | टक्केवारी (%) |
|---|---|---|
| १ | नागपूर | ६०% |
| २ | अमरावती | १०% |
| ३ | कोकण | २०% |
| ४ | औरंगाबाद | ५% |
| ५ | पुणे | ३% |
| ६ | नाशिक | २% |
राज्याची भूगोलरचना
संपूर्ण क्षेत्र दक्षिण पठार (Peninsular Shield) भाग आहे. प्राचीन प्री-कॅम्ब्रियन खडकांवर काही ठिकाणी प्रोटेरोझोइक व पर्मो-कार्बोनिफेरस बेसिन्स आणि मोठ्या प्रमाणात डेक्कन ट्रॅप लाव्हा प्रवाह आच्छादित आहेत (राज्याच्या >८०% भागावर पसरलेले).
संरचना
रचनात्मक दृष्ट्या, राज्य एक स्थिर (पठारी क्षेत्र) आहे. काही सामान्य व ब्लॉक भ्रंशांमुळे गोंडवाना अवसादी खडकांचे बेसिन (विशेषतः विदर्भात) निर्माण झाले. पश्चिम किनारपट्टीवरील भ्रंशाचे पुरावे म्हणून रत्नागिरी ते मुंबई दरम्यान रेषात्मक मांडणीतील गरम पाण्याचे झरे व पूर्वेकडे जाणाऱ्या डेक्कन ट्रॅपचे पातळ होणे आढळते.
आर्थिक खनिजांचे संरचनांशी संबंध
खडक संरचना व त्यांचा प्रसार यांचा अभ्यास खनिज अस्तित्वाबद्दल संकेत देतो: लोह व मँगनीज बहुतेक वेळा प्री-कॅम्ब्रियन संरचनांशी; चुनखडी व डोलोमाइट पेंगंगा/पाखळ/कलदगी समूहांशी; कोळसा गोंडवाना समूहांशी; तर तेल तृतीयक खडकांशी संबंधित आहे.
कालखंड व त्यांच्याशी संबंधित खडक रचना / खनिजे
| कालखंड (Period) | खडक संरचना | खनिजे |
|---|---|---|
| अलीकडील, उप-अलीकडील व प्लाइस्टोसीन; मायोसीन-प्लायोसीन | गाळ, लेटराइट माती, वाळू इ.; तृतीयक गाळ, लिग्नाइट, शेल्स | कंकर, विटा व मातीभांडी माती, वाळू, आयल्मेनाइट, कनिष्ठ दर्जाचे लोखंड व मँगनीज धातू, गेरू, बॉक्साइट, लिथोमार्ज, माती, लिग्नाइट |
| लोअर इओसीन – अपर क्रीटेशस | डेक्कन ट्रॅप, इंटरट्रॅप व इन्फ्राट्रॅप (लामेटा, बाघ बेड्स) | बांधकाम दगड, रस्त्याचे दगड, निकृष्ट चुनखडी, अगेट, जॅस्पर, ओपल, क्वार्ट्ज क्रिस्टल, कॅल्साइट, झिओलाइट, जिप्सम |
| ज्युरासिक (अपर गोंडवाना) | चुनखडी; चिकीला व कोटा संरचना | चुनखडी |
| ट्रायसिक | माती, वाळू दगड व मालरी संरचना | वाळू दगड व माती |
| पर्मियन (लोअर गोंडवाना) | वाळू दगड व शेल्स – मंगली बेड्स; वाळू दगड व शेल्स – कामठी संरचना; अभ्रकयुक्त वाळू दगड व माती | माती |
| मोतूर संरचना (वाळू दगड व शेल्स); बराकर संरचना (वाळू दगड, कार्बोनिफेरस शेल्स व कोळसा) | कोळसा व माती | |
| अपर कार्बोनिफेरस | तालचीर संरचना | (विशिष्ट खनिज नमूद नाही) |
| प्री-कॅम्ब्रियन | पेंगंगा बेड्स (चुनखडी/शेल्स), पाखळ समूह, कलदगी समूह, साऊसर समूह | चुनखडी, फ्लोराईट, बॅराइट, माती, फाउंड्री वाळू, मँगनीज धातू, संगमरवर, क्वार्ट्ज |
| डोंगरगढ/साकोळी/लोखंडी धातू समूह (प्री-कॅम्ब्रियन) | लोह धातू व संबंधित समूह | लोह धातू, क्रोमाइट, टंगस्टन, तांबे, झिंक, सोने, मँगनीज, कायनाइट, सिलिमनाइट, करंडम, पायरॉफिलाइट |
| प्री-कॅम्ब्रियन (जुने शिस्ट्स व ग्नाइसेस) | जुने वर्गीकृत न झालेले क्रिस्टलीन | बॅराइट, क्रोमाइट, फेल्स्पार, सिलिमनाइट, क्वार्ट्ज, साबण दगड, अँटिमनी, करंडम, तांबे, अभ्रक इ. |