महाराष्ट्राचे भूविज्ञान

महाराष्ट्र राज्याचे एकूण क्षेत्रफळ ३,०७,७१३ चौ.कि.मी. आहे. यापैकी सुमारे ५८,४६५ चौ.कि.मी. (≈१९%) खनिज क्षेत्र अस्तित्वात आहेत.

विभागनिहाय खनिज धारक क्षेत्राचे वितरण
क्र. क्रमांकविभाग / शहरटक्केवारी (%)
नागपूर६०%
अमरावती१०%
कोकण२०%
औरंगाबाद५%
पुणे३%
नाशिक२%
राज्याची भूगोलरचना

संपूर्ण क्षेत्र दक्षिण पठार  (Peninsular Shield) भाग आहे. प्राचीन प्री-कॅम्ब्रियन खडकांवर काही ठिकाणी प्रोटेरोझोइक व पर्मो-कार्बोनिफेरस बेसिन्स आणि मोठ्या प्रमाणात डेक्कन ट्रॅप लाव्हा प्रवाह आच्छादित आहेत (राज्याच्या >८०% भागावर पसरलेले).

संरचना

रचनात्मक दृष्ट्या, राज्य एक स्थिर  (पठारी क्षेत्र) आहे. काही सामान्य व ब्लॉक भ्रंशांमुळे गोंडवाना अवसादी खडकांचे बेसिन (विशेषतः विदर्भात) निर्माण झाले. पश्चिम किनारपट्टीवरील भ्रंशाचे पुरावे म्हणून रत्नागिरी ते मुंबई दरम्यान रेषात्मक मांडणीतील गरम पाण्याचे झरे व पूर्वेकडे जाणाऱ्या डेक्कन ट्रॅपचे पातळ होणे आढळते.

आर्थिक खनिजांचे संरचनांशी संबंध

खडक संरचना व त्यांचा प्रसार यांचा अभ्यास खनिज अस्तित्वाबद्दल संकेत देतो: लोह व मँगनीज बहुतेक वेळा प्री-कॅम्ब्रियन संरचनांशी; चुनखडी व डोलोमाइट पेंगंगा/पाखळ/कलदगी समूहांशी; कोळसा गोंडवाना समूहांशी; तर तेल तृतीयक खडकांशी संबंधित आहे.

कालखंड व त्यांच्याशी संबंधित खडक रचना / खनिजे
कालखंड (Period)खडक संरचनाखनिजे
अलीकडील, उप-अलीकडील व प्लाइस्टोसीन; मायोसीन-प्लायोसीनगाळ, लेटराइट माती, वाळू इ.; तृतीयक गाळ, लिग्नाइट, शेल्सकंकर, विटा व मातीभांडी माती, वाळू, आयल्मेनाइट, कनिष्ठ दर्जाचे लोखंड व मँगनीज धातू, गेरू, बॉक्साइट, लिथोमार्ज, माती, लिग्नाइट
लोअर इओसीन – अपर क्रीटेशसडेक्कन ट्रॅप, इंटरट्रॅप व इन्फ्राट्रॅप (लामेटा, बाघ बेड्स)बांधकाम दगड, रस्त्याचे दगड, निकृष्ट चुनखडी, अगेट, जॅस्पर, ओपल, क्वार्ट्ज क्रिस्टल, कॅल्साइट, झिओलाइट, जिप्सम
ज्युरासिक (अपर गोंडवाना)चुनखडी; चिकीला व कोटा संरचनाचुनखडी
ट्रायसिकमाती, वाळू दगड व मालरी संरचनावाळू दगड व माती
पर्मियन (लोअर गोंडवाना)वाळू दगड व शेल्स – मंगली बेड्स; वाळू दगड व शेल्स – कामठी संरचना; अभ्रकयुक्त वाळू दगड व मातीमाती
 मोतूर संरचना (वाळू दगड व शेल्स); बराकर संरचना (वाळू दगड, कार्बोनिफेरस शेल्स व कोळसा)कोळसा व माती
अपर कार्बोनिफेरसतालचीर संरचना(विशिष्ट खनिज नमूद नाही)
प्री-कॅम्ब्रियनपेंगंगा बेड्स (चुनखडी/शेल्स), पाखळ समूह, कलदगी समूह, साऊसर समूहचुनखडी, फ्लोराईट, बॅराइट, माती, फाउंड्री वाळू, मँगनीज धातू, संगमरवर, क्वार्ट्ज
डोंगरगढ/साकोळी/लोखंडी धातू समूह (प्री-कॅम्ब्रियन)लोह धातू व संबंधित समूहलोह धातू, क्रोमाइट, टंगस्टन, तांबे, झिंक, सोने, मँगनीज, कायनाइट, सिलिमनाइट, करंडम, पायरॉफिलाइट
प्री-कॅम्ब्रियन (जुने शिस्ट्स व ग्नाइसेस)जुने वर्गीकृत न झालेले क्रिस्टलीनबॅराइट, क्रोमाइट, फेल्स्पार, सिलिमनाइट, क्वार्ट्ज, साबण दगड, अँटिमनी, करंडम, तांबे, अभ्रक इ.